Om de formatie enigszins de goede kant op te duwen, schiet denktank Prospect zijn eigen programma voor Paars Plus de wereld in. De denktank bepleit een radicale vernieuwing van het Nederlandse (politieke) landschap. Het poldermodel moet worden afgeschaft, de verzorgingsstaat tot in de kern gemoderniseerd. En natuurlijk moet Nederland veel groener worden.

Nu hervormen, een akkoord voor de toekomst

Terwijl de leiders van VVD, PvdA, GroenLinks en D66 in de achterkamertjes tot samenwerking proberen te komen, heeft denktank Prospect alvast het regeerakkoord van deze combinatie, Paars Plus geschreven. Dit akkoord maakt de weg vrij voor radicale vernieuwing en verbetering van Nederland.

Het politieke landschap is versnipperd. Alleen de VVD en PvdA hebben bij de afgelopen verkiezingen rond 20 procent van de stemmen gehaald, de andere partijen blijven daar ruim onder. De meest waarschijnlijke meerderheidscoalitie is Paars Plus (VVD, PvdA, GroenLinks en D66). Maar ook eventuele andere combinaties zullen volgens de volgende lijnen moeten opereren.

Er zijn nogal wat uitdagingen: politiek en overheid hebben jaren van stilstand achter de rug, terwijl buiten Den Haag juist grote maatschappelijke en economische veranderingen plaatsvonden. Denk aan de uitbreiding van Europa, de opkomst van Azië, de klimaatcrisis en een diepe financiële crisis. Om maar niet te spreken van de aanstaande vergrijzing, het onbehagen van velen over de veranderende samenstelling van de bevolking en de vergaande individualisering van Nederland. Dit terwijl de gemiddelde burger niet meer het gevoel heeft dat de politiek de plek is waar de problemen opgelost worden.

Prachtige kans

De versplintering van het politieke machtscentrum biedt een prachtige kans om een brede, progressieve coalitie te smeden. De jonge denkers van Prospect willen dat Paars Plus een aantal fundamentele hervormingen doorvoert, zowel in de verzorgingsstaat, onze economie als in de overheid zélf. Dit nieuwe kabinet zal vooral een mentaliteitsverandering teweeg moeten brengen, namelijk dat de toekomst van Nederland vooral bij burgers en bedrijfsleven ligt en niet bij vadertje Staat.

Het regeerakkoord van Paars Plus kan kort zijn en bestaat uit de volgende elementen, mede op basis van de eigen verkiezingsprogramma’s van de vier partijen. Zij dienen elkaar niet de tent uit te vechten maar een gezamenlijk verhaal neer te zetten voor de toekomst. Dit is zowel een crisis- als hervormingskabinet dat ook de onderlinge politieke verhoudingen moet verbeteren. Ook zal dit team het vertrouwen in de politiek moeten herstellen, onder meer door de eigen structuren te verbeteren. De premier wordt direct verkozen, de Kamer wordt geïnspireerd op het Duitse systeem van dubbele stemmen en zo beperkt tot vier hoofdstromen – voor overzicht, slagvaardigheid en afrekenbaarheid.

Paars Plus erkent de nieuwe regels van de wereld 2.0. De overheid heeft in de 21ste eeuw minder gezag en sturingsmogelijkheden, onder meer vanwege het globaliseringsproces, individualisering en voortgaande Europese integratie. Daarom moet dit kabinet echt de ruimte geven aan het particulier initiatief van burgers en bedrijven. Zij zijn in een platte netwerksamenleving immers beter in staat om sociale cohesie te waarborgen, dan een ouderwetse top-down overheid.

Afschaffen poldermodel

Dit tijdperk is behalve bottom-up ook horizontaal: voor de belangenorganisatie komt het netwerk in de plaats, voor de macht van de groep de kracht van connecties. Het aantal daarin is interessant, maar belangrijker nog zijn kwaliteit (hoe weet je je tot een ander te verhouden?) en diversiteit (hoe vergroot jij met jouw netwerk dat van je connecties?). De meeste connecties zijn lokaal, net als nu, maar de rest van de wereld is nooit meer dan drie verbindingen van je verwijderd. Hyperlokaal en mondiaal gaan hand in hand. In het publieke domein wordt publiek zakendoen de nieuwe norm. Zo'n bottom-up-benadering haalt het beste uit consumentenburgers en is één van de meest empowerende krachten van de toekomst. De overheid doet een stap terug.

Een horizontaal Nederland betekent het definitief afschaffen van het verzuilde poldermodel. De collectiviteiten van gisteren, vakbonden en andere belangenclubs, mogen niet langer de dienst uitmaken achter de schermen. Daarom beperkt Paars Plus de rol van Sociaal-Economische Raad tot onderzoeksorgaan, worden de adviescolleges verder beperkt en krijgt het maatschappelijk middenveld structureel minder overheidssteun. In plaats daarvan consulteert de overheid ‘de achterban’ direct in de vorm van grootschalige enquêtes als nederlandineuropa.nl en 21minuten.nl, of in co-creatietrajecten voor beleidsontwikkeling zoals in Estland gebruikelijk is.

De staat zal zelf ook kleiner worden, door het afschaffen en/of samenvoegen van zeker de helft van de ministeries. Dat is geen doel op zich, maar vooral een middel om de overheid slagvaardiger en bescheidener te laten opereren. Bovendien lopen ministeries elkaar nu vaak in de weg, waardoor op terreinen als duurzaamheid de vooruitgang ontbreekt. Lagere overheden als provincies, waterschappen en gemeenten worden samengevoegd tot een dertigtal regio’s. Bevoegdheden worden zoveel mogelijk decentraal neergelegd, waarbij de nationale overheid zich beperkt tot kerntaken als zorg, veiligheid, onderwijs, buitenlands beleid en financiële huishouding.

Verzorgingsstaat op de schop

Paars Plus zal de verzorgingsstaat echt vernieuwen. Niet langer staat bescherming van de burger centraal, maar juist het weerbaar maken, vooral vanwege globalisering. En de lasten worden gelijk over generaties verdeeld. Onderwijs is het hart van de verzorgingsstaat 2.0, een leven lang kunnen burgers aanspraak maken op (her)scholing. In ruil daarvoor geven zij langdurige uitkeringen, de huidige pensioenrechten en zorgfaciliteiten op. Die laatste worden sowieso beperkt tot de basis, de kosten van de zorg lopen nu al gigantisch uit de hand – terwijl de vergrijzing nog moet beginnen

Ook de economie wordt flexibeler – en opener! Om mee te kunnen doen in de mondiale economie maakt dit kabinet de arbeidsmarkt veerkrachtiger en het vestigingsklimaat prettiger. De overmatige bescherming van werknemers wordt afgebouwd, in combinatie met het invoeren van een spaarsysteem voor sociale zekerheid voor zzp’ers. Gezien de komende krapte op (delen van) de arbeidsmarkt – de beroepsbevolking zal met één miljoen personen afnemen – stimuleren we gerichte immigratie, vooral voor zorgpersoneel.

De woningmarkt is toe aan een fundamentele hervorming. De decennialange inmenging van de staat in die markt heeft geleid tot een gedrocht van jewelste, slechts in leven gehouden door miljarden aan subsidies. Daarom zal Paars Plus de hypotheekrenteaftrek in stapjes beperken tot 20 procent, in combinatie met belastingverlaging. Verder wordt de huurmarkt vrijgegeven en woningcorporaties gedwongen tachtig procent van de woningvoorraad (2,4 miljoen woningen!) te verkopen. Dat lost gelijk het probleem van ‘scheefwonen’ grotendeels op en maakt de woningmarkt weer aantrekkelijk voor starters.

Natuurlijk wil Paars Plus Nederland ook groener maken. Maar dat betekent niet een grootschalig programma uit de grond stampen of weer een nieuwe subsidieregeling verzinnen: deze sector heeft een zeer stabiel en consistent overheidsbeleid nodig. Energiebesparing (efficiëntie) door innovatie is het leidende principe. We willen een heldere rol voor de overheid in de duurzaamheidsrevolutie: het stellen van kaders en beperken van de regels. Dat betekent invoering van het feed-in systeem om energieproducenten een vaste prijs voor groene stroom te garanderen. Verder krijgen initiatieven voor lokale energieproductie – de sleutel voor duurzame energie – alle ruimte, zowel juridisch als fysiek in de vorm van regelvrije zones en kenniscentra. Vieze bezigheden worden daarentegen juist belast en bemoeilijkt, zoals de uitstoot van CO2, de massale productie van vlees en het gebruik van niet-duurzame grondstoffen. Daarom komt er een verwijderingsbijdrage voor (kantoor)gebouwen en voeren we een CO2- en een vleestaks in.

Nederland zal de voortrekkersrol in de EU weer op zich moeten nemen, na jaren van aarzeling. Er liggen sowieso veel ‘uitdagingen’ die alleen via de Brusselse weg kunnen worden opgelost, zoals immigratiebeleid, ontwikkelingssamenwerking en economische coördinatie. De kredietcrisis heeft het falen van de huidige structuren voor het bewaken van financieel-economische stabiliteit pijnlijk blootgelegd. We moeten weer overtuigd en effectief gebruik maken van de Europese samenwerking.

Goud in de grond - en erboven

Paars Plus zal onder meer vanwege de Europese dimensie de eigen financiële huishouding gefaseerd op orde krijgen. Zodra de economie uit de gevarenzone komt is begrotingsevenwicht – en op lange termijn een structureel overschot – het doel. Dat kunnen we bereiken door te bezuinigen op de arrangementen van de verzorgingsstaat, de overheid in te krimpen en de vele subsidiekanalen af te bouwen. Iedereen werkt mee aan het op orde krijgen van de balans. Tenslotte moeten de aardgasbaten voortaan in een vermogensfonds worden gestort, net als Noorwegen, Rusland en China doen; er zit nog voor 200 miljard euro aan gas in de grond.

Dit kabinet zal met al deze concrete maatregelen een nieuw elan voor Nederland losmaken, dat nu nog vooral bij de nieuwe generatie zit. Belangrijk is daarom dat deze maatregelen in een brede context worden gezien, met als centraal punt de nieuwe definitie van solidariteit. Daarom zullen de kabinetsleden van Paars Plus niet platvloers besturen en het machtsspel in de achterkamertjes spelen, maar juist aansluiting zoeken – en vervolgens leiderschap tonen – aan het vormgeven van een nieuwe mentaliteit in ons kleine landje. Een mentaliteit die niet langer uitgaat van een sturende, zorgende overheid die ons wel eventjes gaat redden, maar juist steunt op de kracht en het verstand van het individu, dat weerbaar, mondig en flexibel wil zijn. Dat heeft niets te maken met neoliberaal of VOC-denken, maar juist alles met het klaarstomen van de samenleving voor actieve deelname aan een platte wereld. Dat is een opdracht die uiteindelijk vooral in handen ligt bij de burgers en bedrijfsleven van Nederland.

Joop Hazenberg, Farid Tabarki en Pepijn van Dijk zijn lid van denktank Prospect