Alleen een Zakenkabinet krijgt Nederland weer op gang  

De politiek heeft in deze crisistijd een slappe houding en een intellectuele leegte die zij slechts met ambtelijke werkgroepen probeert te vullen. Een Zakenkabinet kan de verstarring in Den Haag doorbreken, op basis van een vernieuwingsagenda die denktank Prospect heeft geformuleerd.  

Nederland loopt vast. De verzorgingsstaat mist onder druk van de economische crisis en de vergrijzing elk toekomstperspectief, tweederde van de Nederlanders maakt zich zorgen over de samenleving. Grote uitdagingen op gebied van economie, klimaat en energie eisen een strategisch antwoord. Intussen loopt de staatsschuld verder op.

Dus, wie gaat het land redden? Het huidige landsbestuur in ieder geval niét. Dat lijdt, juist in deze scharniertijd, aan verstarring en een schokkend gebrek aan ideeën. Veel verder dan ‘strategische keuzes’ als afbouwen van de aanrechtsubsidie en halfslachtige verhoging van de AOW-leeftijd is de regering niet gekomen. Zij laat haar intellectuele leegte daarom maar opvullen door 19 ambtelijke werkgroepen, die achter gesloten deuren onze toekomstopties bepalen.

Onthutst over zoveel Haagse arrogantie wil denktank Prospect dat in 2010 een Zakenkabinet het licht ziet. Het tijdelijk aan de macht brengen van een kleine groep krachtige zakelijke vernieuwers is de enige manier om Nederland weer op gang te krijgen en het vertrouwen in de toekomst terug te winnen.

De vernieuwingsagenda van het Zakenkabinet moet vanuit de maatschappij komen, niet vanuit de politiek. Prospect heeft daarom 140 twintigers en dertigers bijeengebracht om die agenda te formuleren. De jonge denkers stellen doorbraken voor op gebied van energie en duurzaamheid, hervorming van het nationale bestuur, verbetering van onderwijs en innovatie, vernieuwing van economische en sociale verhoudingen.

Het Zakenkabinet begint met het duurzamer maken van de leefomgeving, onder meer door heldere regelgeving en het leveren van financiële prikkels waar nodig, zoals invoering van een vleestaks of een belasting op CO2. De overheid stimuleert nieuwe technieken als elektrisch vervoer door ze als eerste te gebruiken. De slechtste alternatieven van producten (en diensten) worden verboden of belast.

Het energiebeleid wordt groener en binnen dertig jaar vrij van uitstoot. Nederland krijgt een smart grid (slim stroomnet), alsmede een feed-in systeem (garantieprijs voor duurzame energieproductie). Burgers sluiten een energieplan af dat werkt als een belbundel. Het eventuele maandelijkse ‘tegoed’ kunnen zij op een marktplaats voor energie verhandelen.

De overheid wordt kleiner en transparanter. Beleid wordt zoveel mogelijk gemaakt met behulp van kennis en kunde van buiten de Haagse muren. Naar voorbeeld van Google krijgen beleidsambtenaren twintig procent van hun tijd vrij voor innovatie en persoonlijke ontwikkeling. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering ligt niet in Den Haag, maar zo veel mogelijk bij de mensen die het in de praktijk dóen.

Goed en levenslang onderwijs is cruciaal in deze tijden van globalisering. Om individuele leertrajecten mogelijk te maken moet het onderwijsstelsel overgaan op een volledig andere structuur. Onderwijs kan op zowel het streven naar economische vooruitgang als maatschappelijke vooruitgang gebaseerd worden.

De kwaliteit van het onderwijs zou enorm gebaat zijn bij gerichte investeringen van het bedrijfsleven. Op drie voorwaarden: de onderwijsdirecteur beheert de begroting, een vast deel van het budget is vrij besteedbaar, en de sponsoring van onderzoeken en instellingen is openbaar. 

In het innovatiebeleid beginnen we met een schone en regelloze lei. Een aantal urgentiegebieden wordt gebombardeerd tot regelvrije zones. Want echte innovatie kan niet zonder vrijheid en een eigen verantwoordelijkheid. Een van de regelvrije zones wordt een proeftuin voor wonen en werken onder de zeespiegel, ter stimulering van duurzaam en klimaatbestendig bouwen. 

In de 21ste eeuw staan vooral ‘zachte’ waarden van de economie centraal als duurzaamheid, ontplooiing en zingeving. Om deze transitie te stimuleren, bepleit het Zakenkabinet invoering van een vertrouwenswijzer tussen bedrijven en consumenten. In de nieuwe economie domineren snelle contacten en losse (arbeids)verbanden. Onderling vertrouwen is daarvoor onontbeerlijk, net als een evenwichtigere rechtspositie tussen werknemers en freelancers.

Het poldermodel en de verzorgingsstaat moeten op de schop. Deze pijlers onder de samenleving zijn ernstig verzwakt door twee ontwikkelingen: het verval van  collectiviteiten als vakbonden en politieke partijen, en het globaliseringsproces dat levenslange zekerheden uitsluit. Het Zakenkabinet wil mensen vooral ‘beschermen’ door ze weerbaarder en flexibeler te maken – bijvoorbeeld door omscholing en het beter inzetten van grijs kapitaal. In de toekomstpolder geef je online je eigen werk- en pensioenvoorkeuren aan, de vakbondsvijftigers houden op met hun valse vertegenwoordiging.

Deze vernieuwingsagenda voor het Zakenkabinet maakt duidelijk dat twintigers en dertigers oud willen worden in een land dat niet aan elkaar hangt van belangenclubs en overheden, maar van sociaal actieve burgers en bedrijven. Een Nederland dat niet bang is voor een wereld zonder grenzen, zonder vaste zekerheden, met een bestuur dat zich bescheiden en flexibel opstelt en waar het initiatief bij de samenleving ligt.

Een eerste zet voor het realiseren van dit toekomstbeeld is het instellen van een Zakenkabinet. De politiek moet ophouden te schuilen achter stapels rapporten van ambtelijke werkgroepen en inzien dat zij niet meer in staat is tot structurele vernieuwing. 

Joop Hazenberg, Farid Tabarki en Pepijn van Dijk zijn teamleden van denktank Prospect. 

Het volledige vernieuwingsprogramma staat op www.denktankprospect.nl. Een aantal van de voorstellen zal Prospect verder uitwerken en begin 2010 publiceren.