De tien prioriteiten van het nieuwe kabinet

Het is verkiezingstijd in crisistijd. Welke coalitie na de zomer ook op het bordes zal staan, zij krijgt heel wat ingewikkelde knopen voorgelegd om door te hakken: waarop gaat zij bezuinigen? Denktank Prospect komt met een prioriteitenlijst.

Wat vooral opvalt in de aanloop naar de verkiezingen van 9 juni, zijn de standpunten van de aloude belangenclubs, de eerste verkiezingsprogramma’s en een stapel rapporten van de ambtelijke denkclubs-achter-de-schermen. Verder lijkt het maar om twee vragen te draaien: wordt Job Cohen onze eigen Barack Obama? Of breekt Geert Wilders definitief door?

Om dit alles voor te zijn en te overstijgen, heeft denktank Prospect zijn netwerk van onafhankelijke jonge denkers aangesproken voor de échte vraag van deze verkiezingstijd: met welke agenda kan het komende kabinet Nederland uit de crisis trekken?

Op basis van online en offline discussies komen zij tot de volgende lijst, inclusief concrete maatregelen, in volgorde van gewicht. Allereerst een waarschuwing: het kabinet hoeft volgens ons niet de hoogste prioriteit te geven aan het hervormen van de ontwikkelingssamenwerking, het bevorderen van de sociale cohesie in Nederland, het uitleggen van Europa aan de burgers en hervormen van het mediastelsel.

1. Naar een duurzame samenleving en groene economie
Vergroening van Nederland staat voor ons met stip op één. Het nieuwe kabinet moet daarin meer sturen en producenten dwingen te streven naar ecologisch evenwicht, sociale rechtvaardigheid en welzijn in hun productieproces. Leidend principe moet zijn: de vervuiler betaalt, ook voor het uitstoten van CO2. Tegelijk moet het kabinet het gebruik van duurzame goederen stimuleren.

Er komt een verwijderingsbijdrage voor (kantoor)gebouwen en energieverbruik wordt zoveel mogelijk ingeperkt, bijvoorbeeld via ‘slimme meters’ en verplicht dubbelglas.

Er gaat veel meer geld naar onderzoek en een gerichte ontwikkeling van bronnen van duurzame energie, zoals offshore wind en de bioketen.

2. Een economie van waarden en eigen keuzes
In de economie gaat het voortaan om welzijn, waarbij human development indicators vooropstaan. Dat betekent dat de belasting op consumptie omhoog gaat, terwijl die op arbeid naar beneden moet. Een vlaktaks maakt ons kostbare belastingstelsel transparanter en goedkoper. Niettemin moet iedereen tien procent van zijn werktijd, eventueel verplicht, besteden aan vrijwilligerswerk.

De rol van de staat in de economie wordt daarnaast zo veel mogelijk teruggedrongen, onder meer door staatssteun af te schaffen en de regeldruk terug te dringen. Ook wordt creativiteit en ondernemerschap bevorderd en worden de regels tegen weekendwerken afgeschaft en de kinderopvangmogelijkheden uitgebreid.

Het Nederlandse kabinet is wél actief op het internationale vlak van de economie. Bij overtreding van het stabiliteitspact verliest het betreffende land (delen) van Europese subsidies. Verder moet er meer aandacht komen voor wereldwijde handel en het vestigingsklimaat in Nederland, zonder dat steden en regio’s elkaar beconcurreren met hun ontwikkelingsmaatschappijen.

3. Investeren in onderwijs en levenslang leren
Onderwijs is een cruciaal fundament voor de maatschappij. Daarom wordt het vak ‘democratische samenleving’ ingevoerd en krijgen kinderen voedseleducatie, zodat ze weten wat ze eten. Maatschappelijke stages worden onderdeel van het curriculum voor alle pubers. Mede vanwege de globalisering is levenslang leren het adagium. Omscholingstrajecten worden sectorbreed mogelijk gemaakt, om de arbeidsmarkt zo soepel mogelijk te houden.

Het niveau van het onderwijs moet bovendien omhoog, met een focus op aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt, en afwisseling van studie en praktijk. De universiteiten krijgen een volwaardige selectie aan de poort - voor studenten én docenten.

4. Breek de woningmarkt open
De ergste woningnood is wel geledigd, nu is het tijd de woningmarkt aan te pakken, die aan elkaar hangt van perverse constructies. Dat moet het komende kabinet doen met een totaalpakket aan maatregelen. We schaffen de overdrachtsbelasting af, beperken de hypotheekrenteaftrek, moderniseren het huursubsidiestelsel en stoppen het gedogen van scheefwonen.

De Vogelaarwijken heten gewoon weer achterstandswijken waarvoor vooral gemeenten zelf verantwoordelijk zijn. Die krijgen dan wel de ruimte om ‘achter de voordeur’ te kunnen aangrijpen. Verder komt er een moratorium op stadsuitbreiding.

5. Pak de arbeidsmarkt aan
Het ontslagrecht dient verder versoepeld te worden, onder meer omdat de rechtspositie tussen contractanten en freelancers te veel uiteen loopt. Ambtenaren verliezen deels hun beschermde positie. Een aangepast belastingstelsel maakt meer werken aantrekkelijk. Dreigende personeelstekorten worden opgevangen door actieve arbeidsmigratie op Europese schaal.

De overheid kan voortaan ook bedrijven aanmoedigen werklozen aan te nemen, en werknemers één dag per maand scholing aan te bieden. Prestatiegericht belonen wordt de norm, vervangt loonstijging naar leeftijd.

6. Nieuw leven voor het politieke systeem
Het politieke systeem moet kleiner, simpeler en transparanter worden, en zijn eigen rol in de maatschappij herzien. Daarvoor nemen we de volgende maatregelen: invoering van een kiesdrempel, verkleining van het parlement en uitbreiding van zijn controlefunctie, meer toezicht op (internationale) bedrijven en terugbrengen nutsfuncties in de financiële sector.

Op lokaal niveau wordt de burgemeester (in)direct verkozen en lokale verkiezingen hoeven niet langer op één dag te worden gehouden, om de automatische link met de nationale politiek uit te bannen.

7. Een kleinere overheid
Ook de landelijke, regionale en lokale overheid gaan op de schop. We brengen direct het aantal taken van de rijksoverheid terug. De tussenlaag van waterschappen en provincies wordt vereenvoudigd en mogelijk zelfs geschrapt, waarbij we wel oog houden voor het belang van regio’s.

8. AOW later en gefiscaliseerd
Vanwege de aankomende vergrijzingsgolf, de hogere levensverwachting en de stijgende zorgkosten wordt de AOW-leeftijd verhoogd tot 67 jaar, mogelijk op termijn tot 70 jaar. Gezien de relatieve rijkdom van ouderen in Nederland wordt de AOW gefiscaliseerd.

9. Mobiliteit blijft hard nodig
Nederland moet de komende jaren in beweging blijven. Daarvoor is invoeren van de kilometerheffing een absolute voorwaarde. Ook de frequentie van het openbaar vervoer zal omhoog moeten, zowel landelijk als lokaal, waarbij goede aansluitingen onmisbaar zijn.

10. Keuzes in kosten van de zorg 
De kosten voor de zorg zullen linksom of rechtsom in de hand worden gehouden, waardoor harde keuzes op termijn onontkoombaar zijn. Het komende kabinet móet hier eerlijk over zijn. Zo is een forse verhoging van de eigen bijdrage een optie, net als het schrappen van het woondeel van de bejaardenzorg uit de AWBZ. Zachtere maatregelen zijn het belonen van gezond gedrag.

Deze keuzes maken duidelijk dat het komende kabinet – wat ons betreft – de verzorgingsstaat en de politiek grondig zal moeten hervormen. Zodat Nederland de triple crunch aangrijpt om de verhouding tussen staat, bedrijfsleven en burgers modern en overzichtelijk te maken.

Deze denkers van Prospect bepaalden maart 2010 de prioriteiten en onderschrijven (de meeste) concrete voorstellen:

Rein Attema (32)
Jan Willem van Bokhorst (31)
Olav van den Brekel (34)
Joop Hazenberg (32)
Maarten Hensbroek (30)
Remmelt de Jong (30)
Martijn Jeroen van der Linden (29)
Jan Murk (31)
Elke Roetman (32)
Eva de Ruiter (28)
Wicher F. Schönau (29)
Michiel Stapper (21)
Farid Tabarki (33)
Irene Wever (26)

Reageren? Stuur een mail naar info -at- denktankprospect.nl